Czy można wybrać dowolnego lekarza medycyny pracy? Co gdy pracodawca nie ma umowy?

Zasada ogólna, lekarza wybiera pracodawca

Art. 12 ust. 1 ustawy z 27 czerwca 1997 r. o służbie medycyny pracy nakłada na pracodawcę obowiązek zawarcia pisemnej umowy z jednostką służby medycyny pracy (podstawową lub wojewódzką). To ta umowa określa, do którego lekarza trafia pracownik ze skierowaniem.

Pracownik nie ma ustawowego prawa do wskazania własnej placówki medycyny pracy. Lekarz wykonujący badanie musi być objęty umową zawartą z pracodawcą. W przeciwnym wypadku orzeczenie może zostać zakwestionowane przez PIP.

Sytuacja 1: pracodawca ma umowę, musisz iść do wskazanej placówki

Jeżeli pracodawca ma podpisaną umowę z konkretną jednostką medycyny pracy, jesteś zobowiązany wykonać badania w tej placówce (lub w placówce, z którą ta jednostka współpracuje). Orzeczenie z innej placówki:

• Nie będzie uznane przez pracodawcę jako spełnienie obowiązku badań profilaktycznych.
• Pracodawca ma prawo odmówić dopuszczenia do pracy na podstawie orzeczenia „z zewnątrz".
• Koszty badania w nieautoryzowanej placówce poniesiesz sam. Pracodawca nie ma obowiązku ich zwrotu.

Sytuacja 2: pracodawca NIE ma umowy, luka w systemie

Zgodnie z przepisami każdy pracodawca musi mieć umowę z jednostką medycyny pracy. W praktyce, szczególnie mikrofirmy, nowe działalności i pracodawcy zatrudniający na zlecenie, często takiej umowy nie mają.

Co wtedy?

• Pracodawca łamie art. 12 ustawy o służbie medycyny pracy. Grozi za to kara grzywny.
• Pracownik nie ponosi konsekwencji braku umowy po stronie pracodawcy.
• W praktyce: pracodawca wystawia skierowanie, a pracownik udaje się do dowolnej jednostki medycyny pracy, która przyjmuje pacjentów bez wieloletniego kontraktu z pracodawcą. Jest to szczególnie przydatne, gdy firma ma równoległą umowę z inną jednostką, ale chce zlecić wybrane badanie szybciej. Takie orzeczenie jest ważne i skuteczne prawnie.
• Koszty nadal pokrywa pracodawca (art. 229 § 6 KP), nawet jeśli nie ma umowy z placówką.

Sytuacja 3: zmiana lekarza medycyny pracy, czy można negocjować?

Pracodawca może zmienić placówkę medycyny pracy w dowolnym momencie (po wygaśnięciu umowy lub wcześniej za porozumieniem). Pracownik może:

• Złożyć pisemny wniosek do pracodawcy o zmianę jednostki medycyny pracy, np. ze względu na dostępność terminów, lokalizację, jakość obsługi.
• Pracodawca nie musi się zgodzić, ale wielu małych i średnich pracodawców reaguje pozytywnie, zwłaszcza gdy pracownik wskaże placówkę z lepszą dostępnością.

Badania wstępne przed zatrudnieniem, szczególny przypadek

Kandydat do pracy (jeszcze nie pracownik) otrzymuje skierowanie od pracodawcy. Jeśli pracodawca nie ma umowy z żadną placówką:

• Kandydat może wykonać badania w dowolnej jednostce medycyny pracy.
• Orzeczenie jest ważne, o ile zostało wydane przez uprawnionego lekarza medycyny pracy.
• Pracodawca ma obowiązek zwrócić koszty badania po okazaniu faktury.

Art. 229 § 1¹ KP, honorowanie badań od poprzedniego pracodawcy

Od 2023 r. pracodawca może (ale nie musi) uznać orzeczenie lekarskie wydane w ramach badań profilaktycznych u poprzedniego pracodawcy, jeżeli warunki pracy na nowym stanowisku odpowiadają warunkom opisanym w skierowaniu. To nie daje pracownikowi prawa do „przenoszenia" lekarza, ale pozwala uniknąć powtórnego badania.

Podsumowanie, co możesz, a czego nie możesz

• Nie możesz: samodzielnie wybrać lekarza medycyny pracy, gdy pracodawca ma umowę z konkretną placówką.
• Możesz: poprosić pracodawcę o zmianę placówki (pisemny wniosek).
• Możesz: wykonać badania w dowolnej placówce, jeśli pracodawca nie ma umowy (orzeczenie jest ważne).
• Możesz: przenieść orzeczenie od poprzedniego pracodawcy na nowe stanowisko (jeśli warunki się pokrywają).